De Iberische lynx is een van Spanje’s meest iconische en kwetsbare diersoorten. Deze elegante katachtige, met zijn kenmerkende korte staart, zwarte oorpuntjes en gespierde bouw, leeft uitsluitend in Spanje en Portugal. De kans dat je ze in het wild kunt spotten wordt steeds groter, langzaamaan beginnen ze het Iberisch Schiereiland weer ‘over te nemen.’
Tekst: Maria Kupers. Foto’s: Paco Martín, Stock
“Ik kan uren kijken naar een lynx, hoe ze zich voortbeweegt, een prooi in het oog krijgt en die vervolgens op uiterst efficiënte wijze bespringt. Om daarna weer te gaan slapen, het is per slot van rekening wel een katachtige” vertelt Paco Martín, bioloog en eigenaar van het bedrijf Birds & Lynx Ecoturism in La Carolina (Jaén). Ondanks dat hij de territoria van de lynx in de Sierra Morena uitstekend kent, duurt het soms wel uren voor hij een lynx in het vizier krijgt.
Explosieve groei
De dieren zijn uiterst schuw en doen er alles aan om mensen te mijden. Ze zijn solitaire jagers, met een territorium van 10-20 km² per mannetje. In dat territorium kunnen ook één of twee vrouwtjes samen met hun jongen leven, totdat de katten oud genoeg zijn en op zoek gaan naar een eigen gebied om te leven. In 2002 waren er in heel Spanje nog maar 62 vrouwtjes in de vruchtbare leeftijd.
Via EU-gefinancierde projecten zoals LIFE LynxConnect is de populatie fors toegenomen: er zijn nu bijna 2.500 lynxen in het land. Dat betekent dat het dier niet meer met uitsterven bedreigd is, maar nog wel een bedreigde diersoort.
Een mannetjes lynx weegt ongeveer 15 en een vrouwtje 10 kilo. De dieren hebben hoge poten, lange bakkebaarden en zwarte oorpluimen. Ze hebben een uitstekend reuk- en gezichtsvermogen, ze ruiken een konijn al op 300 meter afstand. Zodra ze deze favoriete prooi op hun radar krijgen sluipen ze langzaam dichterbij totdat ze de sprong maken en het konijn met een beet in de nek doden. Ze hebben echter niet altijd geluk met hun jacht, slechts 30% van de aanvallen levert eten op. Ze hebben genoeg aan één konijn per dag, het grootste deel van de dag brengen ze slapend door.
Unieke leefgebieden
Lynxen leven dus waar konijnen zijn: in gebieden met lage struiken. Tot voor kort waren ze vooral in Doñana (Huelva) en de Sierra Morena (Jaén) te vinden.
“In de Sierra Morena hebben altijd de meeste lynxen gezeten, vanuit daar zijn ze ook zelf naar de rest van Spanje getrokken. Bovendien worden ze vanuit de fokcentra naar geschikte gebieden in bijvoorbeeld Castilla La Mancha, Extremadura, Murcía en Aragón gebracht” aldus Paco Martín.
Bij de selectie van de gebieden wordt niet alleen gekeken of er voldoende voedsel is om te kunnen overleven. Omdat de lynx uitgebreid in de gaten wordt gehouden weet men ook welke families waar leven, om inteelt te voorkomen worden de diverse bloedlijnen verspreid over het hele land.
Weg van de mensen
Ondanks hun voorkeur voor rustige gebieden, ver weg van de mens, heeft de lynx zich ondertussen wel aangepast. Ze leven niet meer alleen in de Natura 2000 gebieden, olijfboomgaarden zijn inmiddels ook een geliefd jachtterrein en er zijn zelfs gevallen bekend van lynxen die hun jongen in vervallen panden verbergen. In deze gebieden jagen ze ’s nachts in plaats van overdag om zo toch zoveel mogelijk het contact met mensen te vermijden.
In de fokcentra, waarvan er één in Santa Elena (Jaén) ligt, komen de lynxen vrijwel niet in contact met mensen. Ze worden via camera’s in de gaten gehouden en in het voorjaar, als de jongen net geboren zijn, mag er helemaal niemand zelfs maar in de buurt komen. Als de jongen een half jaar oud zijn kunnen ze beginnen met het ontwikkelen van hun jachtinstinct, er worden dan levende konijnen in hun afgeschermde territorium losgelaten. Zodra ze een jaar oud zijn gaan ze bij hun moeder weg.
Niet iedereen blij
De reacties van de bevolking op de komst van lynxen in hun omgeving zijn verschillend. In Extremadura omarmen grootgrondbezitters en jagers de lynx als plaagbestrijder. Elders, zoals in Cataluña, blokkeerden boeren herintroducties, ondanks konijnenplagen.
Volgens Paco komt dit omdat mensen niet voldoende kennis hebben. “Er is een uiterst minimale kans dat een lynx een lammetje pakt, maar eigenlijk is die te groot voor deze konijnenjager. En ze eten ook geen akkers leeg zoals wilde zwijnen dat wel doen. De mens heeft helemaal geen last van een lynx in de buurt.”
Kans voor eco-toerisme
Juist omdat het zulke zeldzame dieren zijn willen mensen ze graag zien. In Doñana, bij het bezoekerscentrum El Acebuche is een observatorium voor lynxen. De dieren leven daar in semi-vrijheid, onder begeleiding van een gids kun je een wandeling maken door hun gebied.
De grootste kans om een lynx in het wild te spotten blijft de Sierra Morena, tijdens een tour van gemiddeld acht uur kun je er één tegenkomen. Ook in Los Montes de Toledo worden speciale dagen voor toeristen georganiseerd, daar leven op dit moment zo’n vierhonderd exemplaren. In Extremadura worden geen specifieke tours georganiseerd, daar kun je ze toevallig tegenkomen in gebieden rondom Matachel, Valdecañas Ibores en Ortiga.
LIFE LynxConnect
Het LIFE LynxConnect-programma is een EU-gefinancierd herstelproject voor de Iberische lynx, gericht op het verbinden van geïsoleerde populaties tot een zelfonderhoudende metapopulatie. Het loopt van 2020 tot 2026 met een budget van circa €30 miljoen. Na 2026 is het in stand houden en verder vergroten van de populatie de verantwoordelijkheid van de nationale en regionale overheden.
Kernwerkzaamheden
Populatievergroting: Herintroductie van meer dan 100 gefokte lynxen en verplaatsing van wilde dieren naar nieuwe kernen (bijv. Murcia, Castilla-La Mancha)
Habitatverbetering: Herstel van scrubland en konijnenhabitats, plus noodplannen tegen prooipopulatie-dalingen.
Connectiviteit: Creëren van groene corridors en veilige oversteekplaatsen om natuurlijke migratie te stimuleren
Dreigingen minimaliseren: Anti-stroperijcampagnes, wegdodencorrecties, saneringsmonitoring tegen kattenziektes en stakeholderbetrokkenheid (jagers, boeren).
