Vijftig jaar na dato hebben de Spanjaarden het nog steeds liever niet over de tijd van de burgeroorlog en de dictatuur. Het feit dat ruim een derde van de jongeren onder de 24 er geen problemen mee zou hebben dat er in Spanje weer een dictatuur zou komen, is echter opvallend. Het in 1976 gesloten Pacto de Olvido (pact om te vergeten) heeft ervoor gezorgd dat de jongere generaties niet weten hoe het leven in Spanje er tussen 1936 en 1975 uitzag. Desinformatie voert hoogtij.
Met de dood van Franco is zijn gedachtengoed nog niet gestorven. Tijdens zijn leven had hij al een trouwe groep aanhangers, na zijn dood is die groep niet kleiner geworden. In de begintijd van de democratie was het normaal dat er politici uit de late Franco-tijd in het kabinet zaten, alle partijen hadden immers besloten dat het in het belang van het land was samen te werken. De fascistische ideeën van Franco vind je echter nu niet meer terug bij de gevestigde partijen. Zelfs de relatief nieuwe partij Vox, die behoorlijk ver gaat met hun populistische uitspraken kan ‘alleen maar’ van racisme en ultra-nationalisme beschuldigd worden. Hoe kan het dan toch gebeuren dat jongeren Franco verheerlijken?
Ze weten het niet
José Antonio Martínez Soler is 78 jaar en gerenommeerd journalist (oa oprichter van de krant 20Minutos). Hij groeide dus op tijdens de dictatuur en verwijt zichzelf nu dat er hele generaties zijn opgegroeid met een gebrek van kennis over de geschiedenis van hun eigen land.
“We hebben onze mond gehouden, we wilden vooruit en toentertijd dachten we dat alles vergeten de beste optie was. Spanje was kapot na 40 jaar oorlog en dictatuur, we moesten er samen weer iets van maken” vertelt de oud-journalist tijdens ons gesprek op een terras in Madrid. “Ik loop wekelijks langs een kerk in het centrum van Madrid waar jongeren op straat bij elkaar komen, ze dragen vlaggen met de symbolen van de verboden Falange (Spaanse fascistische organisatie) en brengen de fascistische groet. Toen besloot ik, samen met mijn zoon, het boek ‘Franco para jóvenes’ te schrijven over de burgeroorlog en de dictatuur. Jongeren moeten weten wat er werkelijk gebeurd is, het leven was toen ècht niet beter.” [zie ook artikel ‘vergeven ja, vergeten nee]
“We wilden een beter leven voor onze kinderen, trieste verhalen over het verleden hoorden daar niet bij”
Docenten worstelen met lesstof
In een documentaire van RTVE gaan verslaggevers mee naar scholen waar José Antonio en zijn zoon Erik lezingen geven en het gesprek aangaan met leerlingen. Docenten op die scholen vertellen dat ze moeite hebben om op goede manier inhoud te geven aan de nieuwe lesstof die sinds 2022 verplicht is. Ze hebben er zelf niets over geleerd en dat is dus precies waar José Antonio op doelt: gebrek aan kennis. Ondertussen hebben ze te maken met leerlingen die hun informatie van de sociale media halen en daar komen ze veel propaganda van extremistische organisaties tegen.
Vroeger was niet beter
“De jongeren zijn allemaal beleefd en zullen een oudere man die zijn verhaal vertelt niet direct beschuldigen van onwaarheden maar ik merk uit hun vragen en opmerkingen dat sommigen van hen een geromantiseerd beeld hebben van de tijd van de dictatuur. De standaardopmerkingen die je van Franco-aanhangers hoort worden door hen kritiekloos herhaald. Bijvoorbeeld dat het vroeger veiliger was. Je was echter nergens veilig voor de politiemacht van Franco, zelfs binnenshuis durfde je niet te zeggen wat je dacht. Iedereen die tegen het systeem was, of leek te zijn, werd zonder pardon gevangengezet, gemarteld of doodgeschoten. Je kon je buren en zelfs je eigen familieleden niet vertrouwen” vertelt José Antonio.
Zijn zoon Erik is in 1978 geboren, is ook journalist en heeft op school ook nooit iets geleerd over de geschiedenis van de twintigste eeuw. “Ik vind dat een raar verschijnsel. Als je weet dat in je familie bepaalde ziektes voorkomen dan let je op de symptomen, je zorgt voor preventie. Als je weet dat de bevolking van een land in staat is elkaar letterlijk af te slachten, dan is het goed te weten hoe dat heeft kunnen gebeuren en ervoor te zorgen dat je de tekenen herkent zodat de geschiedenis zich niet kan herhalen.”
Aparte ideeën
In die documentaire ‘Franco y los jóvenes’ van RTVE gaat een verslaggeefster op pad met de jongeren die bij de kerk waar José Antonio altijd langsloopt. Ze worden vergezeld door een man van rond de zestig: José Luis Corral, oprichter van de Movimiento Católico Español. Zijn beweging heeft in heel Spanje 10.000 geregistreerde leden maar volgens hem zijn het er veel meer.
“Mensen durven niet toe te geven dat ze het eens zijn met onze ideeën, we leven in een totalitaire staat” aldus José Luis. Hij vindt de grondwet totalitair, omdat daarin zaken zoals abortus, euthanasie en het homohuwelijk vastgelegd zijn. [fact check red: deze zaken zijn vastgelegd in andere wetten, niet de grondwet] Dat zijn volgens hem onderwerpen waar God over beslist, niet de mens. “De socialisten hebben hiermee zelf het Franquismo weer aangewakkerd.”
Vrouwen zien het niet helder
Terwijl Corral aan het woord is wordt hij met een soort van trots aangekeken door de jonge mannen die met hem mee zijn gegaan naar de nationalistische bar ‘Una Grande Libre’. Ze zijn tussen de 17 en 19 jaar oud en volgens hen zijn het vooral mannen die het traditionele gedachtengoed van Franco bewonderen omdat “vrouwen gek gemaakt zijn door de feministen en niet meer weten dat het voor hen veel comfortabeler zou zijn om thuis voor man en kinderen te zorgen”.
Het leven tijdens de dictatuur was volgens deze jongens in de tijd van Franco veel beter: iedereen wist wat zijn of haar rol in de maatschappij was. Ze zijn overigens wel van mening dat vrouwen alles kunnen, het enige verschil tussen beide geslachten is dat mannen fysiek sterker zijn en vrouwen kinderen kunnen baren. Maar van oorsprong heeft een vrouw geen politieke ambities en het feit dat er wetten nodig zijn om vrouwen op hoge posities te krijgen is daar volgens hen het bewijs van.
Goede informatie op internet…
De jongens zijn ervan overtuigd dat hun leeftijdsgenoten zich laten manipuleren door sociale media. Zelf hebben ze wèl grondig onderzoek gedaan: op Youtube staan allerlei documentaires waaruit duidelijk blijkt dat buitenlandse investeringsfondsen daadwerkelijk aan de touwtjes van regeringen trekken en de maatschappij er daarom nu zo slecht aan toe is.
“Hoe ziet het leven er in Spanje uit tegenwoordig: je kunt goedkoop met Ryanair op vakantie, beetje jointjes roken, antidepressiva slikken, een hond hebben en uitgaan met vrienden. Dat is het wel, er zijn geen normen en waarden meer.”
De jeugd heeft de toekomst
Deze groep jongeren wordt door een deel van de bevolking misschien als marginaal afgedaan. Maar ondertussen geeft inmiddels 5 procent van de jongeren tussen de 18 en 24 aan zichzelf als uiterst rechts te beschouwen (cijfers sociaal onderzoeksbureau).
Op dit moment bestaat het grootste deel van de kiezers uit mensen uit een leeftijdsgroep die juist vanwege het verleden van Spanje nooit op extremistische partijen zullen stemmen. Jongeren hebben deze ‘ballast’ niet en dat zal in de komende jaren ongetwijfeld zijn weerslag hebben op de verkiezingsuitslagen.
