Hoewel Francisco Franco zich presenteerde als vader van het Spaanse volk en deed voorkomen dat hij van eenvoud hield, had hij wel wat megalomane trekjes. Het bewijs daarvan is te vinden in de Valle de los Caídos, in 2022 omgedoopt tot Valle de Cuelgamuros. In dit natuurgebied,
vijftig kilometer ten noorden van Madrid, liet hij een enorme basiliek in de rotsen uithakken. In de muren liggen de resten van tienduizenden slachtoffers van de burgeroorlog. Franco zelf lag tot 2019 bij het hoofdaltaar begraven. Een monument waar Spanje tot op de dag van vandaag een beetje mee in de maag zit.
De forenzen die dagelijks via de A6 naar Madrid rijden valt het enorme kruis in de bergen waarschijnlijk al lang niet meer op. Maar zodra wij het zien zijn we meteen onder de indruk. Ik ben onderweg met een Spaanse vriend (geboren in 1976) die mijn fascinatie voor de tijd van de dictatuur niet helemaal begrijpt en uit zichzelf hier ook nooit naartoe zou zijn gegaan. We vragen ons af wat we precies zullen aantreffen. We weten dat de overheid deze plek, die altijd zo gerelateerd was aan het fascisme, als een soort van nationaal herdenkingsmonument in stand houdt. We weten ook dat Franco-aanhangers de Valle nog steeds als een pelgrimsplek beschouwen.
Kale bedoening
Bij de ingang worden onze identiteitsbewijzen gecontroleerd voor we een toegangskaartje krijgen. Na een paar kilometer door mooi natuurgebied komen we bij een parkeerplaats met wat slecht onderhouden tuinen en gebouwen rondom een grote binnenplaats. Er staat een bordje dat wijst naar een ‘hospedería’. Wie wil hier in ’s hemelsnaam overnachten??
We lopen wat rond, op zoek naar een ingang van iets en informatieborden die je bij monumenten onder beheer van Patrimonio Nacional altijd tegenkomt. Hier dus niet. We vinden de achteringang naar een school met daarnaast een grote banner waarop staat dat de kinderen hier al zestig jaar worden onderwezen volgens de christelijke leer. We kijken elkaar met opgetrokken wenkbrauwen aan.
Maar er moet toch wel ergens iets te bezoeken zijn? Een informatiecentrum, de basiliek, kunnen we de berg naar het kruis beklimmen? We stappen weer in de auto en rijden een rondje. De achterkanten van de gebouwen zien er vervallen uit, voor de ramen van de bar die er ooit geweest is zijn de gordijnen half van de rails gevallen. Ineens zien we het spoor van een kabelbaan richting de top van de berg. Dat gaan we doen! Het gebouwtje onderaan blijkt half in elkaar gestort te zijn, dat wordt ‘m dus niet. We lopen nog een stukje door en ineens is daar de voorkant van de basiliek met daarvoor een enorm plein. Eindelijk iets om te bezoeken!
Basiliek of mausoleum?
Op de hoeken van de galerijen die naar de ingang leiden staan enorme afbeeldingen van het wapen van Spanje in de stenen uitgehakt, inclusief de verboden adelaar en het symbool van de Falange (Spaanse SS). We gaan de basiliek binnen, een enorm lange gang met wandtapijten en nisjes met beelden van heiligen leidt naar het deel met de banken en een altaar. Het voelt een beetje raar hier, omdat er nergens ramen zijn of omdat we het zelf allemaal wat luguber vinden? In de vloer zitten roosters waar warme lucht uitkomt. Ook hier weer nergens informatiepanelen dus we maken een praatje met een bewaker.
Informele informatie
De warme lucht is om de luchtvochtigheid in de grot, want dat is het eigenlijk, op peil te houden. De bewaker vertelt ons dat het lichaam van Falange oprichter José Antonio Primo de Rivera voor het altaar begraven lag en dat van Franco erachter. Volgens hem is de reden dat mensen in de vloer van kerken werden begraven dat het hen nederig maakte in de dood, het volk liep over hen heen. Franco wilde die nederigheid dus blijkbaar niet. In de muren van de lange gang liggen 33.833 slachtoffers begraven, zowel de overwinnaars als de wat men in Spanje ‘overwonnenen’ noemt.
Volgens de bewaker wilde Franco een nationaal monument met aandacht voor alle gevallenen. “Je kunt je wel afvragen of iemand die neergeschoten is omdat hij tijdens de burgeroorlog voor de republikeinen vocht echt zou willen dat zijn overblijfselen hier begraven zouden worden” voegt hij er cynisch aan toe.
Megalomaan met grenzen
Boven het altaar is een enorme beschilderde koepel, precies daarboven staat het 150 meter hoge kruis op de berg. Het geheel binnen lijkt wel wat op de Sint-Pieter in Vaticaansstad. En dat is ook precies de reden dat er halverwege de gang richting altaar ijzeren hekken staan. De basiliek zou anders groter zijn geweest dan de gebouwen in Vaticaanstad en dat ging Paus Johannes XXIII wat te ver.
We vragen de bewaker ook even waarom alles in de Valle er zo vervallen uitziet. De reden is volgens hem heel simpel: ‘men’ wil dat deze plek vergeten wordt. Het is jarenlang een plaats geweest waar aanhangers van Franco bij elkaar kwamen om hem te eren.
Wat nu?
Ondertussen zit de overheid eigenlijk een beetje met de Vallei in de maag. Dit voorjaar werd een aanbestedingstraject gelanceerd om van de Valle de Cuelgamuros een echt nationaal herdenkingsmonument te maken, een emblematische plek voor de democratie in Spanje.
Daar is een bedrag van 30 miljoen euro voor uitgetrokken. Niet iedereen is het eens met dit idee, vooral verenigingen van slachtoffers van de burgeroorlog en dictatuur vinden dat er eerst meer geld moet komen om de massagraven op te graven. Volgens hen volstaat het plaatsen van informatieborden.
De aanwezigheid van de Benedictijnse monniken wordt ook niet door iedereen op prijs gesteld. Hoewel veel priesters in de laatste jaren van de dictatuur deel uitmaakten van de ‘revolutionairen’, zijn de Spanjaarden de rol van de kerk niet vergeten. De abt die tot april 2025 verantwoordelijk was voor het klooster was al die tijd openlijk Franco-aanhanger. En terwijl er gesprekken gevoerd worden met het Vaticaan over het eigendom en gebruik van het klooster wordt er in de basiliek nog elke dag een mis gehouden. Door de week zijn het de kinderen van de naastgelegen school die de mis zingen, op zondag draagt een monnik de dienst op.
Toch aanhangers?
Terwijl we weer naar de uitgang lopen komen er twee in motorkleding gestoken mannen binnen. Op hun jassen zitten badges met de Spaanse vlag en allerlei andere nationalistische symbolen. Dit zijn vast geen nieuwsgierige toeristen.
Buiten zien we hun motoren staan, ook daar zitten Spaanse vlaggetjes aangeknoopt en, wat we dan wel weer heel grappig vinden, één van hen heeft een Jamon Serrano op de bagagedrager gemonteerd. We zijn benieuwd of we hen weer tegen zullen komen bij ons bezoek aan het volgende punt op de route: een nationalistische bar in de wijk Usera in Madrid.
Valle de Cuelgamuros
Bouwperiode: 1941 – 1958
Arbeiders: per dag 2.000 mensen. In totaal 20.000 – 25.000 politieke gevangenen
Aantal omgekomen arbeiders: onbekend
Naamsverandering Valle de los Caídos naar Valle de Cuelgamuros: 2022
Verplaatsing resten Franco: 24 oktober 2019 (naar begraafplaats Bingorrubio -El Pardo)
Verplaatsing resten José Antonio Primo de Rivera: 24 april 2023 (naar begraafplaats San Isidro in Madrid)
https://www.patrimonionacional.es/visita/valle-de-cuelgamuros-0
