Als je mensen vraagt naar de steden die ze kennen in Baskenland, noemen ze meestal alleen Bilbao en San Sebastián. Vitoria-Gasteiz is nauwelijks bekend. Totaal onterecht wat mij betreft. Vitoria is een verrassend mooie stad, met nauwelijks toerisme, een uitstekende infrastructuur, veel ruimte, en een perfecte combinatie van oude en nieuwe architectuur. Het is bovendien sinds 1980 de officiële hoofdstad van Baskenland en zetel van de autonome Baskische regering, de groenste stad van Spanje en een van de meest groene steden van heel Europa.
Tekst: Petronella van Mullekom. Foto’s: Petronella van Mullekom, Lauran van Poppel, stock
De stad ligt een uurtje landinwaarts, in de provincie Álava, op iets meer dan 500 meter hoogte. Een bekende uitspraak – die overigens op waarheid berust – is dat de stad evenveel bomen als inwoners telt. Dit was ook een van de redenen waarom Vitoria in 2012 werd gekozen tot Groene Hoofdstad van Europa. Ondertussen zijn er nog meer ‘groene onderscheidingen’ bijgekomen (zoals de ‘Global Green City Award’ in 2019) en profileert de stad zich ook op het gebied van efficiënt energiegebruik en duurzame stadsplanning.
Het kan nooit te groen zijn
Niet alleen in de stad zelf is veel groen te vinden, rondom Vitoria ligt ‘Anillo Verde’, of Groene Gordel: een netwerk van zes natuurgebieden, met elkaar verbonden door zo’n 40 kilometer aan fiets- en wandelpaden. Als je geen tijd hebt om ze alle zes te bezoeken is het Salburua park wellicht de beste keuze. Hier vind je ook het interessante informatiecentrum en uitkijkpunt Ataria. Vanuit het centrum van de stad kom je er gemakkelijk per fiets, tram of bus.
Vitoria ligt in de overgangszone van het vochtige zeeklimaat van het noorden en het landklimaat van het Spaanse binnenland. Dat betekent dat de zomers er nooit te warm zijn maar de winters er wel ijzig koud kunnen zijn. Vandaar dat de stad ook wel eens gekscherend ‘Siberia-Gasteiz’ wordt genoemd…
Twee steden in één
De stad ‘Nueva Vitoria’ werd begin 12e eeuw gesticht, op de plek van een oudere nederzetting die al in de 8e eeuw bekend was onder de naam Gasteiz. Deze laatste bevond zich op de heuvel waar het historische centrum ligt. Vandaag de dag is Vitoria-Gasteiz de officiële dubbele naam van de stad en symbolisch voor de dubbele cultuur en erfenis. De stad telt iets meer dan 260.000 inwoners maar blijft flink groeien vanwege de uitstekende levenskwaliteit.
Middeleeuwse rijkdom
Het historische centrum van Vitoria is een van de best bewaarde van het noorden van Spanje. Het ligt op de al eerdergenoemde heuvel, de steile klim naar boven is tegenwoordig een stuk gemakkelijker geworden: je kunt gewoon de roltrap nemen! De middeleeuwse stadskern wordt vanwege zijn vorm ook wel ‘amandel’ genoemd en bestaat uit straatjes die verwijzen naar de traditionele ambachten en gildes: Chuchillería, Zapatería Herrería, Correría en Pintorería.
De welvaart van de stad was eeuwenlang gebaseerd op de handel in ijzer en wol, Vitoria was een cruciale plaats op de handelsroutes van Castilië naar Noord-Europa. Als je door de straten slentert zie je de vele paleizen in Renaissance- en Barokstijl die door de rijke tussen de 15e tot de 18e eeuw gebouwd zijn. Overigens is er nog een onverwachte ‘link’ met Nederland: kardinaal Adriaan van Utrecht, de latere paus Adrianus VI, verbleef in 1522 juist in Vitoria (in het beroemde Casa del Cordón) toen hij het nieuws ontving dat hij tot paus was gekozen.
Gezellige pleinen
De Plaza de la Virgen Blanca is het hart van de oude stad. Op dit levendige plein, genoemd naar de patroonheilige van de stad, de Witte Maagd, staat een enorm monument ter ere van de overwinning op Napoleon in de beslissende veldslag van 1813. Het belangrijkste gebouw op het plein is de Iglesia San Miguel. Deze kerk is tussen de 14e en 16e eeuw gebouwd en is een combinatie van de gangbare bouwstijlen uit die lange periode : laatgotische en renaissance. Het beeld van de ‘Virgen Blanca’ staat in een nis aan de voorkant van de kerk. Elk jaar in augustus gaan jong en oud een week lang helemaal los tijdens de razend populaire feesten ter ere van deze maagd.
De 18e eeuwse Plaza de España (ook wel ‘Plaza Nueva’ genoemd) is het monumentale en gezelligste plein van de stad, vol café’s en terrassen. Hier bevindt zich ook het toeristenbureau en worden regelmatig feesten en concerten gehouden.
Instortende kathedraal bezoeken?
Een van de hoogtepunten van Vitoria is de Santa María katedraal die sinds 2015 op de Unesco werelderfgoedlijst staat. Onder het motto ‘wegens verbouwing geopend’ heeft Vitoria van de nood een deugd gemaakt en een ware publiekstrekker gecreëerd: tijdens de restauratiewerkzaamheden gaan de rondleidingen namelijk al jaren gewoon door en daal je letterlijk af in de historie van het gebouw.
De reden van deze jarenlange bouwwerkzaamheden? De kathedraal, waarvan de bouw begon in de 13e eeuw, staat op een instabiele kalk- en zandsteen ondergrond en begon al gauw genoeg te verzakken. Eeuwenlange reparaties losten niets op aangezien niet het gebouw maar de ondergrond het probleem was. In 2000 werd uiteindelijk begonnen met een grootscheepse en professionele restauratie die nog steeds voortduurt.
De wankele pilaren van het gebouw waren overigens een inspiratiebron voor de bekende roman van Ken Follet ‘Pilaren van de Aarde’, en het vervolg hierop, ‘Brug naar de Hemel’. Op het plein bij een van de ingangen van de kathedraal loop je hem zelfs “tegen het lijf” in de vorm van een bronzen beeld.
Onlangs zette de lokale auteur Eva García Sáenz de Urturri de stad op literair gebied nog eens op de kaart met haar succesvolle thrillerserie ‘De Witte Stad’ (de 3 delen werden ook in het Nederlands vertaald: De Stilte van de Witte Stad, De riten van het Water en De Heren van de Tijd) waarvan het eerste deel inmiddels is verfilmd.
Dit moet je ook even zien
Toen er in de 19e eeuw een nieuw bisdom vond de toenmalige bisschop dat Vitoria een nieuwe kathedraal nodig had. De enorme neogotische ‘Catedral de María Inmaculada’, met plaats voor 15.000 personen, is echter vanwege de torenhoge kosten nooit helemaal afgebouwd. Zo ontbreken er twee torens aan de voorgevel en diverse beelden van apostelen en heiligen in het voorportaal. Het gebouw is overigens wel te bezoeken: er vinden dagelijks kerkdiensten plaats en er is een museum voor religieuze kunst.
Geen liefhebber van religieuze kunst? Het Museum voor Schone Kunsten (‘Bellas Artes’) is gevestigd in het elegante Palacio Augustin Zulueta, aan de mooie wandelpromenade La Senda, tegenover de officiële residentie van de Baskische president, die kun je daar dan ook regelmatig tegen het lijf lopen. De collectie van het museum omvat voornamelijk Baskische schilderkunst uit de periode 1850-1950. Een pluspuntje: de meeste musea en monumenten in Vitoria zijn gratis te bezoeken.
Het in de 19e eeuw aangelegde Parque de la Florida is ideaal om tijdens een romantische wandeling de ruim 80 plantensoorten te bewonderen. Bij de muziekkiosk in het park is het in de zomermaanden elke zaterdag- en zondagavond gezellig met livemuziek en dansen veel Vitorianen op leeftijd graag de populaire ‘paso dobles’.
Je hoeft overigens niet persé een museum in om van kunst te genieten. Terwijl je door het historische centrum wandelt, kom je in totaal negentien levensgrote kunstwerken tegen op diverse gevels. Een routekaart met uitleg is gratis verkrijgbaar bij het toeristenbureau.
Baskenland staat niet alleen bekend om al het prachtigs op het gebied van cultuur, gastronomie en natuur. De terreurbeweging ETA komt hier ook vandaan. De Basken spreken met buitenstaanders echter liever niet over dit deel van hun geschiedenis, te controversieel. Wil je hierover meer weten, bezoek dan het ‘Centro Memorial de las Víctimas del Terrorismo’ (gevestigd in een voormalig bankgebouw). Het geeft een verhelderend inzicht in de activiteiten van ETA door de jaren heen en de achtergronden van terrorisme.
Spaans maar toch niet
Er is weinig meer bekend over de oorsprong van het Baskische volk dan dat het waarschijnlijk de oudste pre-Indo-Europese bevolkingsgroep op het Iberische schiereiland is. De Basken woonden eeuwenlang geïsoleerd en behielden zo hun eigen taal (Euskera), cultuur en tradities.
De Baskische taal is dan ook aan geen enkele andere taal verwant en vertoont ook geen aanknopingspunten met het hedendaagse Spaans. Tegenwoordig is de regio officieel tweetalig. Alle aanduidingen en borden zijn dus zowel in het Spaans als het Baskisch. Je ziet het verschil meteen want in de Baskische taal wemelt het van de letters K, Z en X.
De Baskische keuken is een van de beste ter wereld en de regio telt dan ook een groot aantal restaurants met Michelin ster en bekende chef-koks. Als deze Michelin restaurants toch wat boven je budget liggen, dan kun je altijd nog kiezen voor de ‘pintxos’, de Baskische tapas, stuk voor stuk gastronomische hoogstandjes.
Je vindt ze in bijna alle bars in Baskenland, de hele dag door. Hoewel je na een aantal van die ‘pintxos’ waarschijnlijk al het idee hebt dat je genoeg gegeten hebt, gelden deze voor de Basken slechts als ‘apetizers’, voorafgaand aan de echte maaltijd…
Wijngebied Rioja Alavesa
Zo’n 40 kilometer ten zuiden van Vitoria begint de wijnstreek Rioja Alavesa, dat deel uitmaakt van het bekende D.O.C. Rioja gebied. Hier zijn de afgelopen jaren ultramoderne bodega’s gebouwd, ontworpen door wereldberoemde architecten zoals Frank Gehry (Bodegas Marqués de Riscal) en Santiago Calatrava (Bodegas Ysios).
Dankzij de gunstige ligging en klimaat, vlakbij de rivier de Ebro en het Cantabrisch gebergte, plus de kalksteen- en kleihoudende bodems, is deze regio bij uitstek geschikt voor de productie van rode wijnen van topkwaliteit.
Dus….
Laat je verrassen door de mix van middeleeuwse charme, groene omgeving, authentieke Baskische sfeer en culturele rijkdom. Vitoria is een ideale bestemming voor een citytrip, maar ook voor natuurliefhebbers, wandelaars en fietsen.
Vervoer
in iets meer dan een uur sta je vanaf vliegveld Bilbao met een directe busroute in Vitoria-Gasteiz (Autobuses La Unión). Aan de treinroutes zijn dit jaar nog werkzaamheden zodat veel treinritten ook worden uitgevoerd door bussen.
Gastronomie
Pintxos: El Rincón de Luis Marí, El Toloño, Sagartoki, eigenlijk alle bars in de stad….
Koffie op terras: las Terrazas de la Florida, of de barretjes aan de Plaza Nueva
Baskische keuken: El Portalón (oudste herberg van de stad), Zabala, Arkupe, Kromatiko, the Bost, Sagartoki
Hotels
La Casa de los Arquillos (midden in het historische centrum)
NH Canciller Ayala (aan het gezellige Florida park)
Fietsen huren
Guiartu of Capital Bikes (in natuurpark Sabalburua)
